AI en collectieve acties: gevolgen voor bedrijven in Europa

In juli 2026 spande de vereniging Citizens' Voice een volksactie aan tegen Anthropic bij de rechtbank van het arrondissement Lissabon, meldde ECO op 7 juli 2026. De zaak is klein qua onderwerp, maar toont iets groters: collectieve acties en kunstmatige intelligentie (AI) beginnen elkaar te kruisen, en het juridische kader dat in de Europese Unie vorm krijgt, reikt veel verder dan Portugal.

Een collectieve actie, ook vertegenwoordigende actie genoemd, is een procedure waarin een bevoegde entiteit de belangen van een groep consumenten voor de rechter verdedigt, in plaats van dat iedereen alleen procedeert. De onderstaande feiten komen uit vijf bronnen; bij gerechtelijke zaken gaat het om beweringen van de partijen, zonder definitieve uitspraak.

Wat speelt er in de zaak tegen Anthropic?

Volgens ECO is de vordering ingediend bij de rechtbank van Lissabon en berust zij op het vermeende ontbreken van een elektronisch klachtenboek bij Anthropic, dat zijn diensten in Portugal verkoopt. Sinds 2005 verplicht Decreet-wet nr. 156/2005 leveranciers van goederen en dienstverleners met publiekscontact om zo'n boek beschikbaar te stellen, merkt de krant op.

De zaak begon met een consument die volgens de vereniging voor twee afzonderlijke diensten werd belast: hij had alleen de API afgenomen, een dienst met vooruitbetaald tegoed die los staat van het maandelijkse Claude-abonnement, maar zou ook voor Claude zijn belast. Citizens' Voice vertelt ECO dat zij die situatie nog uitzoekt en dat de consument geen kanaal vond om te klagen.

De vordering bevat volgens ECO twee verzoeken:

• dat Anthropic wordt veroordeeld om aan consumenten die in Portugal wonen een elektronisch klachtenboek beschikbaar te stellen, met een dwangsom van nooit minder dan 20.000 euro per dag vertraging;
• dat het bedrijf een door de rechter vast te stellen dagelijkse vergoeding betaalt van nooit minder dan 500 euro voor elke dag zonder klachtenboek, gerekend vanaf de dagvaarding.

Op het portaal Citius staat de zaak met een waarde van 60.000 euro, maar de voorzitter van de vereniging, Octávio Viana, legt ECO uit dat dit bedrag niet overeenkomt met het gevorderde bedrag, omdat bij een volksactie niet bekend is hoeveel mensen schade lijden. ECO benaderde Anthropic en had bij het sluiten van het artikel geen antwoord ontvangen. Citizens' Voice, opgericht in 2021, zou volgens dezelfde krant al meer dan honderd collectieve acties hebben ingediend tegen bedrijven als Ryanair, Vodafone en Galp.

Hoe werken collectieve acties in Portugal en de EU?

Richtlijn (EU) 2020/1828 verplicht alle lidstaten tot een mechanisme voor vertegenwoordigende acties. Volgens Baker McKenzie verliep de omzettingstermijn op 25 juni 2023, maar niet alle landen hebben de richtlijn omgezet en tot nu toe is slechts een beperkt aantal vorderingen op grond ervan ingesteld. De acties worden ingesteld door gekwalificeerde entiteiten, die maatregelen tot staking en financiële schadeloosstelling kunnen vorderen; elke staat kiest tussen opt-in (de consument sluit zich aan), opt-out (de consument wordt vertegenwoordigd tenzij hij weigert) of een combinatie.

In Portugal heeft Decreet-wet nr. 114-A/2023 van 5 december de richtlijn omgezet in lijn met de Wet op de volksactie (Wet nr. 83/95), aldus Garrigues. De tekst behoudt het opt-outmechanisme van de wet op de volksactie, maar eist dat consumenten zonder gewone woonplaats in Portugal hun wil om vertegenwoordigd te worden kenbaar maken. Hij voorziet ook in een voorafgaand overleg van twee weken met de handelaar voordat een definitieve maatregel tot staking kan worden gevorderd, en verplicht eisers de financiering door derden bekend te maken.

Waarom vergroot AI het risico op collectieve geschillen?

Drie Europese ontwikkelingen wijzen dezelfde kant op. De eerste is de AI Act, de EU-verordening over AI: volgens Baker McKenzie valt die vanaf 2 augustus 2026 onder het toepassingsgebied van de richtlijn vertegenwoordigende acties, waardoor gekwalificeerde entiteiten schendingen ervan kunnen inroepen.

De tweede is de nieuwe Richtlijn (EU) 2024/2853 over productaansprakelijkheid. Volgens Gibson Dunn breidt die de risicoaansprakelijkheid uit naar software en AI, verlicht ze de bewijslast en creëert ze een mechanisme voor openbaarmaking van bewijs tussen de partijen. De lidstaten moeten haar uiterlijk 9 december 2026 omzetten.

De derde is de vergoeding van immateriële schade bij gegevensbescherming. Gibson Dunn herinnert eraan dat het Gerecht van de EU op 8 januari 2025 (zaak T-354/22) de Europese Commissie veroordeelde tot betaling van 400 euro aan een individu wegens een doorgifte van gegevens naar de Verenigde Staten, en dat het Duitse Bundesgerichtshof op 18 november 2024 100 euro vaststelde zonder bewijs van concrete schade in een zaak over onrechtmatige gegevensscraping op een sociaal netwerk. Kleine bedragen per persoon maken massavorderingen aantrekkelijker voor gekwalificeerde entiteiten en procesfinanciers.

Welke lacunes blijven open?

In een onderzoeksartikel van 25 november 2025, op 13 januari 2026 gepresenteerd door Private Law Theory, signaleert Liubomir Nikiforov een lacune in de collectieve schadevergoeding in de EU bij algoritmische schade. Volgens de auteur zijn de rechtsmiddelen van de AVG gekoppeld aan identificeerbare betrokkenen, koppelt de richtlijn de schadevergoeding aan consumenten, en laat de AI Act, hoewel hij over personen of groepen van personen spreekt, de collectieve handhaving aan de richtlijn over.

Het slechtst beschermd zouden afgeleide groepen zijn, die een model uit geanonimiseerde gegevens opbouwt. De auteur stelt onder meer voor opt-outmodellen te bevoordelen en een AI-specifiek vertegenwoordigingsrecht te creëren. Dat zijn academische voorstellen: geen ervan is van kracht.

Wat verandert er voor een bedrijf?

Voor een Nederlands of Belgisch bedrijf dat aan consumenten in Portugal of elders in de EU verkoopt, is het praktische risico groter dan het kleine aantal zaken doet vermoeden. Enkele uitgangspunten:

• controleren of er een elektronisch klachtenboek en een toegankelijk, zichtbaar klachtenkanaal bestaan;
• facturatie en de duidelijkheid van abonnementen herzien, om massaal betwiste afschrijvingen te voorkomen;
• naleving van de AVG en de AI Act documenteren voordat regels van de AI Act in vertegenwoordigende acties kunnen worden ingeroepen;
• de omzetting volgen van de richtlijn productaansprakelijkheid, die software en AI omvat;
• een responsplan hebben voor een voorafgaand overleg, dat slechts twee weken laat om een betwiste praktijk te beëindigen.

Kortom: AI heeft het recht op collectieve acties niet geschapen, maar verruimt de in te roepen normen en verlaagt de bewijsdrempel. Hoe de zaak in Lissabon ook afloopt, bedrijven die AI-diensten in Europa verkopen, doen er goed aan collectieve geschillen als compliancerisico te behandelen en niet als juridische curiositeit.