AI ontwierp een longmedicijn — patent noemt alleen mensen

In 2023 maakte biotechbedrijf Insilico Medicine trots bekend dat zijn generatieve AI-platform een veelbelovend molecuul tegen longfibrose had "ontdekt". De kandidaat, destijds ISM001-055 genoemd, richt zich tegen idiopathische longfibrose (IPF), een chronische ziekte die longweefsel doet littekenen en verstijven, wereldwijd ongeveer vijf miljoen mensen treft en na diagnose een mediane overleving van drie tot vier jaar laat zien. Het eigen Pharma.AI-platform van het bedrijf identificeerde via de PandaOmics-engine eerst het kinase TNIK als veelbelovend doelwit, waarna de generatieve chemie-engine Chemistry42 de verbinding zelf ontwierp — waardoor de tijd tussen doelwitidentificatie en preklinische kandidaat werd teruggebracht tot 18 maanden. In maart 2025 gaf de USAN-commissie de verbinding officieel de naam Rentosertib; in een fase-IIa-studie bij IPF-patiënten leverde de hoogste dosis een gemiddelde verbetering van 98,4 milliliter in longfunctie op, tegenover een daling van 62,3 milliliter in de placebogroep.

Maar toen het tijd was om het octrooi aan te vragen dat deze nieuwe chemische structuur beschermt, noemde Insilico de AI met geen woord. In plaats daarvan vermeldt het patent vijf mensen als "uitvinders", onder wie ceo Alex Zhavoronkov, die aan het hoofd staat van het bedrijf dat hij in 2014 oprichtte aan de Johns Hopkins-universiteit en dat sinds 2019 in Hongkong is gevestigd.

Alleen een mens mag op het patent staan

Dat verschil tussen het persbericht en het juridische document is geen toeval: het is een rechtstreeks gevolg van het Amerikaanse octrooirecht. De wet (35 U.S.C. § 100(f)) definieert een uitvinder als een "individual" — een individu. In augustus 2022 oordeelde een hof van beroep in Washington in de zaak Thaler v. Vidal dat die term, in zijn gewone betekenis, een mens aanduidt. De zaak werd aangespannen door octrooiadvocaat Ryan Abbott namens Stephen Thaler, die zijn AI-systeem DABUS erkend wilde zien als uitvinder van een voedselverpakking met een geometrisch oppervlak dat warmteoverdracht en stapelbaarheid verbeterde, omdat volgens hem geen mens had bijgedragen aan het ontwerp. Het hof veegde die "metafysische kwesties" van tafel als irrelevant: machines zijn geen mensen, dus kunnen ze geen uitvinder zijn. Zaak gesloten — met gevolgen die veel verder reiken dan voedselverpakkingen, want dezelfde regel geldt voor elk molecuul dat een AI voorstelt.

"Er moet een menselijke uitvinder zijn, anders is er geen uitvinding en geen patent", zegt Sarah Korman, octrooiadvocaat en tegenwoordig chief business & legal officer bij Isomorphic Labs, de Alphabet-dochter voor AI-medicijnen. Zelfs het Amerikaanse octrooibureau (USPTO) erkent dat een AI-systeem "net als andere hulpmiddelen handelingen kan verrichten die, als een mens ze zou uitvoeren, uitvinderschap zouden inhouden". De kernvraag is dus niet langer of een AI iets heeft uitgevonden, maar of een mens genoeg heeft bijgedragen aan de "conceptie" van de uitvinding om als mede-uitvinder te gelden, volgens de zogeheten Pannu-factoren.

De ommezwaai van Washington

Hoe onzeker die maatstaf is, blijkt uit het beleid van de instantie zelf. Onder de regering-Biden publiceerde het USPTO in februari 2024 een specifieke richtlijn ("Inventorship Guidance for AI-Assisted Inventions") om bedrijven te helpen bepalen wanneer een mens werkelijk als mede-uitvinder van een AI-ondersteunde ontdekking geldt. Sinds Trump aantrad, is de instantie teruggekrabbeld: AI wordt nu officieel behandeld als louter een hulpmiddel, zoals een rekenmachine, dat niet eens meer vermeld hoeft te worden. Tussen de gedetailleerde richtlijn van 2024 en het huidige "rekenmachine"-standpunt zit een opmerkelijke ommezwaai die bedrijven zonder betrouwbaar kompas achterlaat — advocaten blijven desondanks de strengste documentatie aanraden, want Abbott waarschuwt dat een verleend patent later ongeldig kan worden verklaard als blijkt dat de verkeerde uitvinders erop staan.

• Curatie van trainingsdata: welke biologische datasets werden gekozen, genormaliseerd of uitgesloten
• Ontwerp van de beloningsfunctie: hoe bindingsaffiniteit, synthetische toegankelijkheid en toxiciteitsrisico werden gewogen
• Selectie van de kandidaat: waarom een bepaald molecuul uit de door AI gegenereerde shortlist werd gekozen
• Experimentele validatie: welke synthesewegen en dierproeven mensen vervolgens vastlegden

Menselijke chemici moeten de medicijnen nog altijd synthetiseren, varianten maken en op dieren testen. Dat is de persoon die op het patent komt te staan. En zelfs als je dit proces volledig zou robotiseren, experimenten inbegrepen, moet iemand nog altijd op de knop drukken en het budget vrijgeven.

Wat er op het spel staat voor investeringen — en buiten de VS

De inzet reikt veel verder dan één octrooigeschil. Over de hele commerciële levensduur van een medicijn vertegenwoordigt een verbindingsoctrooi doorgaans 60 tot 80 procent van de netto contante waarde ervan: als het uitvinderschap succesvol wordt aangevochten, wankelt de economische kern van de investering. Mocht het Amerikaanse beleid AI-gegenereerde resultaten blijvend buiten betrouwbare octrooibescherming houden, waarschuwt Abbott, dan kan dat investeringen in AI-gedreven medicijnontwikkeling in het algemeen afremmen — vergelijkbaar met hoe het Amerikaanse auteursrechtenbureau al copyright weigert voor beelden en teksten die volledig door AI zijn gegenereerd, een standpunt dat groepen als de Motion Picture Association of America verontrust. Het Europees Octrooibureau, samen met de Britse, Chinese en Japanse octrooibureaus, eist eveneens een menselijke uitvinder — maar hun criteria verschillen in detail, waardoor een enkele internationale PCT-aanvraag deze verschillen tussen rechtsgebieden niet oplost.

Voor Nederlandse en Europese farmaceutische en biotechbedrijven die eveneens steeds vaker generatieve AI inzetten bij medicijnontdekking, is de boodschap concreet: internationaal afdwingbare octrooien vereisen nu een sluitende documentatie van elke menselijke beslissing, van dataselectie tot laboratoriumtest, ongeacht hoe soepel het USPTO die plicht momenteel uitlegt. Elke aanvraag vanuit Nederland loopt via het Europees Octrooibureau, dat eveneens een identificeerbare menselijke uitvinder eist. Investeerders die een "AI-native" biotechbedrijf financieren, zullen die documentatie in de toekomst even nauwlettend bekijken als de klinische data, want een achteraf ongeldig verklaard octrooi kan het grootste deel van de bedrijfswaarde wegvagen.