VS eisen van tientallen landen: kies Amerikaanse of Chinese AI

De Verenigde Staten bereiden een harde boodschap voor aan tientallen landen die betrokken zijn bij hun internationale aanpak van kunstmatige intelligentie: kies voor het Amerikaanse kamp of voor het Chinese, maar niet voor beide tegelijk. Wie toch met Peking in zee gaat, riskeert uitsluiting van de Amerikaanse technologiecoalitie. Dat blijkt uit een conceptbrief van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken, ingezien door persbureau Reuters, gericht aan de 35 landen die in juni de Amerikaanse "AI Opportunity Statement" ondertekenden — een groep die zowel leden van het Pax Silica-raamwerk omvat als andere landen die hun AI-samenwerking met Washington willen afstemmen.

Pax Silica tegenover WAICO

Kern van het conflict is het Pax Silica-initiatief, dat Washington vorig jaar lanceerde om de aanvoerketens van AI-modellen, chips en kritieke grondstoffen veilig te stellen te midden van de felle technologische rivaliteit met China. Ongeveer twee dozijn landen hebben zich inmiddels bij Pax Silica aangesloten, onder wie nauwe Amerikaanse bondgenoten als Japan, Australië en Zuid-Korea, naast Kazachstan.

Peking bleef niet stilzitten. In juli lanceerde de Chinese president Xi Jinping een eigen internationale organisatie, de World AI Cooperation Organization, kortweg WAICO. Daarmee promoot China vooral zogeheten open-weight-technologie — AI-modellen waarvan de onderliggende gewichten vrij beschikbaar zijn — als tegenwicht tegen de dominantie van Amerikaanse AI-bedrijven. Die strategie werpt inmiddels vruchten af: Chinese open-weight-modellen boeken snel terrein op de closed-source-systemen van Amerikaanse spelers als OpenAI en Anthropic, wat de wedloop tussen beide machtsblokken volgens betrokkenen een beslissend moment doet bereiken.

De zaak-Kazachstan

Directe aanleiding voor de verharde Amerikaanse opstelling is Kazachstan. Het Centraal-Aziatische land, een belangrijke leverancier van kritieke mineralen, is voor zover bekend het enige land dat zich bij zowel Pax Silica als WAICO heeft aangesloten — en dat zette in Washington alle alarmbellen af.

In de conceptbrief, opgesteld door het State Department, laat de VS er geen twijfel over bestaan dat zo'n dubbel lidmaatschap niet langer wordt getolereerd. "To be part of everything is to be part of nothing" — vrij vertaald: wie overal bij wil horen, hoort nergens echt bij — schrijft het ministerie, met de boodschap dat ondertekening van de Pax Silica-verklaring geen vrijblijvend abonnement is, maar een verplichting. Landen wordt gevraagd "bewust te kiezen": lidmaatschap van Pax Silica valt niet te combineren met lidmaatschap van "overlappende initiatieven waarvan de verwachtingen conflicteren met de onze", aldus de brief, die China overigens niet met naam noemt.

Een Amerikaanse functionaris verwoordde het tegenover Reuters directer: "You can't have it both ways" — je kunt het niet op twee borden tegelijk spelen. Volgens die zegsman is moeilijk voor te stellen hoe een land zich geloofwaardig kan presenteren als vertrouwde partner binnen het ene technologische ecosysteem, terwijl het tegelijk meedoet aan een door China ontworpen initiatief dat een concurrerende visie op AI moet uitdragen.

Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken wilde tegenover Reuters niet reageren op wat het "zogenaamd gelekte interne documenten" noemde. De Chinese ambassade in Washington liet op haar beurt weten zich te verzetten tegen het politiseren van handels- en technologiekwesties: dergelijke acties zouden volgens Peking "de wereldwijde vooruitgang van AI alleen maar smoren en niemands belangen dienen".

Wat betekent dit voor Nederland?

Voor Nederland, en voor de Europese Unie als geheel, is deze escalatie geen ver-van-mijn-bedshow. Nederland huisvest met ASML een van de meest onmisbare schakels in de wereldwijde chipketen, en de Nederlandse en Europese halfgeleiderindustrie balanceert al langer tussen de belangen van Washington en die van Peking — tussen exportcontroles enerzijds en een grote Chinese afzetmarkt en toeleveringsketen anderzijds. Een ultimatum dat landen dwingt ondubbelzinnig voor één technologisch kamp te kiezen, raakt daarmee direct aan de kern van de Europese positie: die van een blok dat noch volledig met Washington, noch met Peking wil meebewegen, maar wel afhankelijk is van beide voor respectievelijk markttoegang, kennis en grondstoffen.

Nederland en de EU worden in de berichtgeving niet als individuele ondertekenaar van de Amerikaanse AI Opportunity Statement genoemd, maar de Nederlandse chipsector opereert wel middenin het spanningsveld dat deze brief blootlegt. Een dwingender Amerikaans beleid — met uitsluiting als sanctie voor wie ook met China samenwerkt — kan de druk op Europese landen en bedrijven vergroten om explicieter positie te kiezen, terwijl de EU tot dusver juist heeft ingezet op eigen technologische soevereiniteit en strategische autonomie ten opzichte van beide grootmachten. Hoe die twee lijnen zich tot elkaar gaan verhouden, wordt een van de vragen die de Nederlandse en Europese diplomatie de komende maanden zal moeten beantwoorden.