De vreemdste bestellingen in de boekhandel: waarom AI-bedrijven Britse tweedehandsplanken leegkopen

Stuart Manley zit al dertig jaar in de tweedehands boekenhandel. Bij Barter Books in Alnwick, Northumberland, betekent een gewone week de verkoop van twee- tot drieduizend boeken. Onlangs kwam één bulkbestelling van een Canadees bedrijf overeen met wat hij normaal in zeven dagen omzet. Hij zegt nog nooit zoiets te hebben meegemaakt. Het patroon dat hij beschrijft is inmiddels gemeld door boekhandelaren in heel het Verenigd Koninkrijk en Ierland, en weerklinkt bij winkels in de Verenigde Staten, continentaal Europa en Australië.

Bestellingen die geen enkele lezer zou plaatsen

Wat deze bestellingen vreemd maakt, is niet hun omvang maar hun vorm. Een boekenbestelling volgt normaal een thema — sport, auto's, lokale geschiedenis. Deze niet. Een recent verzoek van één koper combineerde een Estse vertaling van John le Carrés Het Rusland-huis, een exemplaar van Agnes Grey van Anne Brontë uit een specifieke druk, en het oktobernummer 1983 van het maandblad Warship. Manley verkocht honderden vrijwel willekeurige titels aan drie kopers voor ongeveer 4.000 pond.

Jim Shaughnessy, die MW Books runt in Claregalway, Ierland, ontvangt sinds mei grote en gevarieerde bestellingen. Hij omschrijft ze als sporadisch en vermoedelijk machinaal aangestuurd, met weinig thematische samenhang: boeken over landbouwwerktuigen in achttiende-eeuws Afrika naast biografieën van coureurs uit de jaren vijftig. David Gower-Spence van BookLovers of Bath zag tussen mei en juli een golf van bestellingen van zo'n 200 boeken, van kopers die ook andere verkopers hebben genoemd.

• Een anonieme Britse verkoper heeft sinds januari bestellingen voor 6.000 boeken afgehandeld, ter waarde van duizenden ponden.
• Kopers betalen de volle prijs en vragen niet om volumekorting — ongebruikelijk in een handel die op afdingen is gebouwd.
• Verschillende koperaliassen hebben naar dezelfde postcode verzonden: een cluster vrachtmagazijnen nabij Heathrow.
• Eén met naam genoemde koper, het in Canada gevestigde Zoom Books, noemt zichzelf het toonaangevende boekrecyclingbedrijf van Noord-Amerika.

De ondoorzichtigheid hoort bij het patroon. Een boekhandelaar vertelde anoniem aan The Guardian dat bestellingen onder verschillende koopersnamen op hetzelfde adres werden afgeleverd, en dat de aliassen erachter moeilijk te doorgronden zijn, zelfs voor ervaren verkopers. Zoom Books is om commentaar gevraagd.

Een rechterlijke uitspraak maakte van oud papier een toeleveringsketen

De commerciële logica gaat terug op een rechtszaal in Californië. In 2025 oordeelde rechter William Alsup, in een zaak aangespannen door drie auteurs tegen Anthropic, dat het trainen van een AI-model op legaal gekochte fysieke boeken uitzonderlijk transformatief was en dus toegestaan onder Amerikaans auteursrecht. Boeken kopen om een model te trainen werd zo in één klap een juridisch verdedigbare route naar data — en een die geen licentieonderhandeling met een uitgever vereist.

Toen vorige maand gerechtsdocumenten openbaar werden, werd de omvang zichtbaar. Interne communicatie noemde de operatie Project Panama, met als gesteld doel alle boeken ter wereld destructief te scannen. Destructief scannen betekent volumes naar industriële digitaliseringslocaties versturen, de rug verwijderen zodat de pagina's snel door een scanner kunnen, en wat overblijft recyclen. Een woordvoerder van Anthropic zei dat Claude wordt getraind op een mix van publiek beschikbare webdata, commercieel verworven datasets en data die het bedrijf zelf genereert, omschreef het inkopen van boeken als een in de sector veelgebruikte aanpak, en verklaarde dat geen van de dataverwervingsprogramma's van het bedrijf zeldzame of antiquarische boeken opkoopt en vernietigt.

In zekere zin is het heel fijn om enkele van deze titels te verkopen die al jaren niet meer verkocht zijn, maar het zou triest zijn als ze uiteindelijk worden vernietigd.

Twee rechtsregimes, één plank

Voor Britse verkopers zit de ongemakkelijkheid erin dat de uitspraak die deze vraag creëerde, hier niet geldt. Het Britse auteursrecht vereist voorafgaande toestemming van de rechthebbende voor reproductie, inclusief het kopiëren dat gepaard gaat met het opbouwen van een trainingsbibliotheek. Hetzelfde boek, gekocht in dezelfde winkel, valt onder het ene regime wanneer het in Californië wordt gescand en onder een ander wanneer het in Cambridge wordt gescand. Dat verschil verklaart waarom de bestemming van een pallet net zo belangrijk is als de inhoud ervan, en waarom boekhandelaren niet makkelijk kunnen weten of een verkoop een legale of een illegale keten voedt.

Wat dit betekent voor de boekensector in Nederland

Voor tweedehandsboekhandelaren, uitgevers en auteurs in Nederland belicht het Britse verhaal een grijs gebied dat hier net zo goed bestaat: of het trainen van een AI-model op legaal gekochte werken een reproductie vormt waarvoor toestemming nodig is, blijft in veel rechtsgebieden ter discussie staan. Op korte termijn betekenen deze bestellingen geld dat de tweedehandshandel al jaren niet had gezien: dode voorraad die tegen volle prijs verkoopt, zonder kortingsdruk, met snelle betaling. Op middellange termijn is dat minder comfortabel. Een markt waarin de koper een boek waardeert als een blok ongescande tekst in plaats van als een exemplaar dat iemand wil lezen, prijst schaarste anders — en zodra een boekdeel door een destructieve scanner is gegaan, is het volledig uit omloop verdwenen.