Meloni's decreet over gezichtsherkenning verontrust de EU

De regering van Giorgia Meloni rondt een wetsdecreet af dat de Italiaanse politie toestaat kunstmatige-intelligentiesystemen te gebruiken voor realtime biometrische identificatie op afstand in openbare of publiek toegankelijke ruimtes. De maatregel, bedacht met concerten, demonstraties en voetbalwedstrijden in het achterhoofd, zet de Europese AI-verordening (AI Act) om in Italiaans recht — maar verschillende privacy-experts waarschuwen dat de voorziene waarborgen niet volstaan om een botsing met EU-wetgeving te vermijden, meldt El País.

Wat het decreet precies toestaat

De tekst, die uit 21 artikelen bestaat, maakt onderscheid tussen het gebruik van biometrische gegevens in lopende strafrechtelijke onderzoeken en het gebruik ervan voor 'preventie' van misdrijven — het meest omstreden deel. Artikel 8 bepaalt wanneer de politie biometrische identificatie op afstand mag activeren: bij een specifieke, wezenlijke en dreigende bedreiging voor het leven of de lichamelijke integriteit, bij een reële terroristische dreiging, of bij de zoektocht naar vermiste personen of slachtoffers van ontvoering, mensenhandel of seksuele uitbuiting.

Anders dan bij een gewoon strafrechtelijk onderzoek, waarvoor toestemming van een onderzoeksrechter nodig is, wordt preventief gebruik aangevraagd door het hoofd van de politie (questore), de provinciale commandant van de Carabinieri of de Guardia di Finanza, gericht aan de openbaar aanklager van het district. Na de controverse in de parlementaire commissies voegde de regering een tweede controlelaag toe: naast de aanklager moet nu ook de rechter voor vooronderzoek instemmen, meldt het Italiaanse medium Linkiesta.

• Het nagestreefde doel en de concrete dreiging die moet worden voorkomen
• De duur, beperkt tot maximaal 15 dagen, verlengbaar
• Het exacte geografische gebied waar het systeem wordt geactiveerd
• De gezochte of betrokken personen, indien bekend
• De gebruikte databanken en technologieën

In dringende gevallen kan de politie het systeem activeren zonder voorafgaande toestemming, met een eenvoudige mondelinge melding aan de aanklager, die 48 uur de tijd heeft om de operatie te bekrachtigen. Het decreet bepaalt bovendien dat er geen permanent biometrisch bestand komt, en dat preventief verzamelde gegevens niet als bewijs mogen dienen in een strafproces.

Waarom experts alarm slaan

De Autorità Garante per la Protezione dei Dati Personali, de Italiaanse tegenhanger van de Autoriteit Persoonsgegevens, oordeelde dat de eerste versie van de tekst onverenigbaar was met de beperkingen die de AI Act oplegt aan live gezichtsherkenning, waardoor de regering de stemming in de Kamer van Afgevaardigden moest uitstellen, meldt vakblad Biometric Update. Een woordvoerder van de Europese Commissie was duidelijk:

Gezichtsherkenning in publiek toegankelijke ruimtes is een verboden praktijk onder de Europese AI-wetgeving.

Het Hof van Justitie van de Europese Unie heeft zelf bepaald dat wanneer de toegang van nationale autoriteiten tot persoonsgegevens een ernstige inmenging in grondrechten kan betekenen, die toegang onderworpen moet zijn aan voorafgaande toetsing door een rechter of een onafhankelijk bestuursorgaan — het centrale argument om de onderzoeksrechter als tweede filter toe te voegen.

Het precedent is niet onbeduidend: in januari 2023 droeg de regering-Meloni de controle over preventief telefoontappen al over aan de procureur-generaal van het hof van beroep in Rome — zonder enige tussenkomst van een rechter. Opvallend is dat stemmen die doorgaans dicht bij de regering staan, zoals de advocatenvereniging Camere penali, de Luigi Einaudi-stichting en Libertà Eguale, zich hebben aangesloten bij de kritiek op het nieuwe decreet omdat het de rechterlijke waarborgen verzwakt.

Het debat laaide opnieuw op na de rellen in Bologna en de gewelddadige protesten in de Susa-vallei, waarbij tientallen agenten gewond raakten, aldus het Italiaanse persbureau Ansa. Vanuit de omgeving van Meloni wordt benadrukt dat Italië 'de Europese regelgeving over gezichtsherkenning in publiek toegankelijke ruimtes zal blijven naleven, te beginnen met de AI Act, zoals tot nu toe het geval was'.

Een frontale botsing met de Europese AI Act

De AI Act classificeert realtime biometrische identificatie op afstand in de publieke ruimte als een praktijk met onaanvaardbaar risico, verboden behalve in drie strikt afgebakende uitzonderingen: de zoektocht naar vermiste personen, een dreigende terroristische aanslag en het lokaliseren van verdachten van specifieke ernstige misdrijven — precies de uitzonderingen die Italië aanvoert om zijn decreet te rechtvaardigen. De Europese Commissie stelde in mei de deadline voor hoogrisicosystemen, zoals politiële biometrische identificatie, uit tot december 2027 — een marge die Rome benut om zijn eigen nationale wet af te ronden.

Voor Nederlandse bedrijven die systemen voor gezichtsherkenning ontwikkelen of verkopen, is de Italiaanse zaak een voorproefje van wat EU-brede naleving zal vergen. De AI Act geldt voor elke aanbieder die een biometrisch identificatiesysteem op de Europese markt brengt, ongeacht waar het bedrijf gevestigd is: een Nederlands bedrijf dat zo'n technologie aan de Italiaanse politie — of aan een andere lidstaat — wil verkopen, zal dezelfde waarborgen moeten aantonen die Rome nu wordt opgelegd: een precies omschreven doel, proportionaliteit en voorafgaand rechterlijk toezicht. Dat traject moet zijn afgerond vóór december 2027, wanneer de door Brussel toegekende uitstel voor hoogrisicosystemen afloopt.